एमालेको शक्ति भुइँ कार्यकर्ता, नेतृत्वको परीक्षा विश्वास जोगाउने

गिरेन्द्र चम्लागाई

नेकपा (एमाले) आज जुन अवस्थामा उभिएको छ, त्यसको सबैभन्दा ठूलो शक्ति केवल नेतृत्व होइन, पार्टीलाई कठिनभन्दा कठिन परिस्थितिमा पनि जोगाउँदै आएका भुइँ कार्यकर्ता हुन्। तिनै कार्यकर्ताको पसिना, आँसु, संघर्ष र विश्वासले पार्टीको संगठन निर्माण भएको हो। उनीहरूको मनमा जनताको बहुदलीय जनवाद (जबज)प्रतिको वैचारिक सम्बन्ध र सूर्य चिह्नप्रतिको भावनात्मक विश्वास जोडिएको छ। नेतृत्व परिवर्तन हुन्छ, परिस्थिति बदलिन्छ, तर पार्टीप्रतिको यही विश्वासले संगठनलाई निरन्तरता दिँदै आएको छ।

एमालेको इतिहास हेर्दा पार्टीले बाह्य चुनौतीसँगै आन्तरिक संकट पनि भोगेको देखिन्छ। २०५४ सालमा भएको पार्टी विभाजनले २०५६ सालको आमनिर्वाचनमा समेत गम्भीर राजनीतिक प्रभाव पार्‍यो। महाकाली सन्धि, कार्यनीति र नेतृत्वगत विवादसँग जोडिएको त्यस विभाजनपछि नेकपा (माले) ले २०५६ को निर्वाचनमा एक सिट पनि जित्न सकेन र विभाजनको प्रत्यक्ष राजनीतिक मूल्य एमालेले पनि चुकाउनुपर्‍यो। उपलब्ध ऐतिहासिक विवरणअनुसार ४६ निर्वाचन क्षेत्रमा विभाजनको प्रभाव परेको थियो।

तर संकटको त्यो समय पार्टीका भुइँ कार्यकर्ताका लागि संगठन जोगाउने परीक्षाको समय पनि थियो। नेतृत्व तहमा विभाजन र विवाद भए पनि गाउँ–टोलसम्म पार्टीको संगठनलाई निरन्तरता दिने काम उनीहरूले गरे। पद र अवसरभन्दा पार्टीको अस्तित्वलाई प्राथमिकता दिने यही राजनीतिक संस्कारले एमालेको संगठनलाई कठिन अवस्थामा पनि जोगाइराख्यो।

२०५८ सालपछि पुनः एकताको प्रक्रियामा पार्टी अघि बढे पनि लामो समयसम्म एमालेले वैचारिक र संगठनात्मक दिशाका प्रश्नसँग जुध्नुपर्‍यो। २०५८ पछिको राजनीतिक संक्रमण, राजतन्त्रको प्रतिगामी कदम, माओवादी द्वन्द्व र २०६२/६३ को जनआन्दोलनले नेपालको राजनीतिक परिवेश नै बदलिदियो। त्यस्तो संक्रमणमा एमालेले पनि आफ्नो भूमिका र कार्यदिशालाई निरन्तर पुनर्विचार गर्नुपरेको थियो। त्यसबीच भुइँ कार्यकर्ताले संगठनको धागो टुट्न दिएनन्।

२०७८ सालमा शीर्ष नेतृत्वबीचको विवादले फेरि पार्टी विभाजन र संगठनात्मक संकटको अवस्था सिर्जना गर्‍यो। पार्टी संगठन गम्भीर चुनौतीमा परेको अवस्थामा नेतृत्वको निर्णय क्षमता महत्त्वपूर्ण बन्यो। त्यसपछि २०७९ सालको निर्वाचनमा विभिन्न राजनीतिक शक्तिहरू एमालेविरुद्ध चुनावी गठबन्धनमा उभिएका अवस्थामा पनि भुइँ कार्यकर्ताले संगठन र मतदातासँगको सम्बन्ध जोगाउँदै पार्टीलाई उभ्याए। निर्वाचन आयोगका आधिकारिक विवरणले पनि २०७९ को निर्वाचनमा एमाले राष्ट्रिय स्तरको प्रमुख राजनीतिक शक्तिका रूपमा रहेको देखाउँछन्।

एमालेको राजनीतिक यात्रामा सरकारमा रहँदा भएका काम र नीतिगत पहल पनि पार्टीको राजनीतिक पहिचान निर्माणका महत्वपूर्ण आधार हुन्। २०७२ सालपछि संविधान कार्यान्वयन, भूकम्पपछिको पुनर्निर्माण, पूर्वाधार विकास, राष्ट्रिय हित र सामाजिक सुरक्षासम्बन्धी नीतिमा महत्वपूर्ण निर्णय र कार्यक्रम अघि बढे। भूकम्पपछिको पुनर्निर्माणका लागि राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरण स्थापना गर्ने कानुनी आधारसमेत २०७२ सालमै तयार भएको थियो।

माथिल्लो तामाकोशी, बुढीगण्डकी, पेट्रोलियम पाइपलाइन, विद्युत् निर्यात, पूर्व–पश्चिम द्रुतमार्ग, कृषि यान्त्रीकरण र सामाजिक सुरक्षाजस्ता विषयलाई भने कुनै एक सरकार वा व्यक्तिको मात्र उपलब्धिका रूपमा बुझ्नु उचित हुँदैन। यीमध्ये कतिपय परियोजना र कार्यक्रम विभिन्न सरकारका पालामा सुरु, निर्णय, निरन्तर वा विस्तार भएका हुन्। तर एमाले नेतृत्वका सरकारहरूले राष्ट्रिय पूर्वाधार, ऊर्जा, सामाजिक सुरक्षा र राष्ट्रिय हितका विषयलाई राजनीतिक प्राथमिकतामा राखेर अघि बढाएको पक्षलाई भने यसको राजनीतिक यात्राको एउटा महत्वपूर्ण हिस्सा मान्न सकिन्छ। यही निरन्तरताले एमालेको विकास, राष्ट्रिय हित र सामाजिक सुरक्षासम्बन्धी राजनीतिक पहिचान निर्माण गर्न भूमिका खेलेको छ।

आज एमालेसँग देशभर ठूलो संगठनात्मक आधार र लाखौँ मतदातासँग जोडिएको राजनीतिक उपस्थिति छ। यो आधार कुनै एक नेताको लोकप्रियताले मात्र बनेको होइन। वर्षौंसम्म संगठन निर्माणमा लागेका भुइँ कार्यकर्ताको योगदान यसको मुख्य आधार हो। त्यसैले नेतृत्वले कार्यकर्तासँग खुला मनले व्यवहार गर्नुपर्छ। नेतृत्व उदार, मानवीय र समावेशी हुनुपर्छ। आन्तरिक निर्वाचनमा हार्ने कार्यकर्तालाई अपमान गर्ने, उनीहरूको राजनीतिक योगदानलाई अस्वीकार गर्ने वा प्रतिस्पर्धालाई शत्रुताका रूपमा बुझ्ने संस्कारले संगठन बलियो बनाउँदैन। आन्तरिक प्रतिस्पर्धा लोकतान्त्रिक अभ्यास हो; त्यसलाई व्यवस्थापन गर्ने राजनीतिक संस्कार नै संगठनात्मक परिपक्वताको मापदण्ड हो।

आज कार्यकर्तामा देखिएको असन्तुष्टि बाह्य शक्तिका कारण मात्र होइन। यसको एउटा महत्वपूर्ण कारण पार्टीभित्रको गुटबन्दी, घेराबन्दी र अवसरवादी प्रवृत्ति पनि हो। निर्वाचनमा जनताको विश्वास जित्न नसक्ने तर नेतृत्वको वरिपरि बसेर आफूलाई ठूलो नेता देखाउन खोज्ने प्रवृत्तिले संगठनमा दूरी बढाउँछ। कार्यकर्तालाई संगठनको कामभन्दा नेताको नजिक हुने प्रतिस्पर्धातर्फ धकेल्छ।

फोटो खिचाउने, सामाजिक सञ्जालमा नेतृत्वसँग देखिने र नेतृत्वको वरिपरि मात्र घुम्ने संस्कारले संगठन निर्माण हुँदैन। ‘भजन मण्डली’ले केही समय नेतृत्वलाई सहज महसुस गराउन सक्छ, तर त्यसले वास्तविक संगठनात्मक अवस्था देखाउँदैन। नेतृत्व वरिपरि व्यक्तिगत स्वार्थ र अवसर खोज्ने समूहको घेराबन्दी बढ्दै गयो भने त्यसको असर अन्ततः पार्टीमै पर्छ। भुइँ कार्यकर्ताको दुःख, असन्तुष्टि र वास्तविक राजनीतिक अवस्थासम्म नेतृत्वको पहुँच कमजोर हुन्छ।

अध्यक्षज्यू, तपाईंले राष्ट्र निर्माणमा देखाउनुभएको हुटहुटी कार्यकर्ताले देखेका छन् र त्यसप्रति विश्वास गर्छन्। अहिले पार्टीभित्र पुनर्जागरणको बहस चलिरहेको छ। यो बहस केवल नारामा सीमित रहने होइन, पार्टीको संगठन, कार्यशैली, नेतृत्व संस्कार र जनसम्बन्धमा वास्तविक सुधार ल्याउने अवसर बन्नुपर्छ। त्यसका लागि विगतका कमजोरीको आत्मसमीक्षा गर्दै गुटबन्दी र घेराबन्दीबाट माथि उठेर कार्यकर्ताको विश्वास पुनःस्थापित गर्ने साहसिक निर्णय आवश्यक छ। पार्टीको पुनर्जागरणको नेतृत्व गर्ने ऐतिहासिक जिम्मेवारी पनि आज तपाईंकै काँधमा छ।

पुनर्जागरणको अर्थ पुरानै संरचना र पुरानै कार्यशैलीलाई नयाँ नाराले ढाक्नु होइन। यसको अर्थ पार्टीले आफूभित्र हेर्नु, कमजोरी स्वीकार गर्नु, उपलब्धिको मूल्याङ्कन गर्नु र बदलिँदो समाजअनुसार संगठन तथा राजनीतिक कार्यशैलीलाई सुधार गर्नु हो। जबजलाई पार्टीको मार्गदर्शक विचार मान्ने हो भने त्यसको अर्थ केवल विगतको राजनीतिक उपलब्धि सम्झनु मात्र होइन; बदलिँदो सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक परिस्थितिमा लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धा, जनसम्बन्ध, बहुलवादी अभ्यास, संगठनात्मक आत्मसमीक्षा र जनताको विश्वासलाई व्यवहारमा निरन्तर विकसित गर्नु पनि हो।

यदि पुनर्जागरणले भुइँ कार्यकर्ताको आवाजलाई नेतृत्वसम्म पुर्‍याउँछ, जनसम्बन्ध बलियो बनाउँछ, योग्य र प्रतिबद्ध कार्यकर्तालाई अवसर दिन्छ तथा गुटगत घेराबन्दीलाई कमजोर बनाउँछ भने त्यसले पार्टीको वास्तविक पुनर्निर्माणको आधार तयार गर्न सक्छ। त्यसैले पुनर्जागरणको पहिलो प्रश्न नेतृत्व परिवर्तन मात्र होइन, राजनीतिक संस्कार परिवर्तन हो।

यसका लागि नेतृत्वले साहसिक निर्णय गर्नैपर्छ। व्यक्तिको वरिपरि संगठन बनाउने होइन, संगठनको वरिपरि नेतृत्व निर्माण गर्ने संस्कार आवश्यक छ। आफ्नो पक्षमा बोल्नेभन्दा सत्य कुरा बोल्ने कार्यकर्तालाई सुन्ने क्षमता नेतृत्वमा हुनुपर्छ। आफूलाई जिताउने मात्र होइन, पार्टीलाई जिताउने कार्यकर्ता र नेतृत्वबीचको सम्बन्ध स्थापित हुनुपर्छ। पार्टीभित्रको आलोचनालाई विरोध र प्रश्नलाई विद्रोहका रूपमा बुझ्ने संस्कार अन्त्य हुनुपर्छ।

अबको निर्वाचनलाई पनि यही सन्दर्भमा बुझ्नुपर्छ। ‘अबको निर्वाचन’ भन्नाले निर्वाचन घोषणा भएपछि सुरु हुने प्रचार अभियानलाई मात्र बुझिएको होइन। निर्वाचनअघिको राजनीतिक तयारी, पार्टीको आत्मसमीक्षा, संगठन सुदृढीकरण, निष्क्रिय संरचनाको पुनर्जीवन, कार्यकर्ताको मनोबल पुनर्स्थापना, जनसम्बन्ध विस्तार र उम्मेदवार छनोटको तयारी—यी सबै त्यसै प्रक्रियाका हिस्सा हुन्। निर्वाचन आउनुअघि नै पार्टीले आफूलाई जनताको बीचमा परीक्षण गर्नुपर्छ।

उम्मेदवार छनोट पनि यही राजनीतिक संस्कारको महत्वपूर्ण परीक्षा हो। उम्मेदवारको मूल्याङ्कन केवल गुट, पहुँच वा नेतृत्वसँगको निकटताका आधारमा होइन, उसको राजनीतिक योगदान, संगठनात्मक क्षमता, जनसम्बन्ध, इमानदारी, सामाजिक स्वीकार्यता र विगतको कार्यसम्पादनका आधारमा हुनुपर्छ। आन्तरिक प्रतिस्पर्धाबाट आउने योग्य कार्यकर्तालाई अवसर दिन सक्ने हो भने त्यसले पार्टीभित्र लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई बलियो बनाउँछ। निर्वाचन जित्ने सम्भावना भएका व्यक्तिलाई मात्र होइन, पार्टीको दीर्घकालीन राजनीतिक आधार निर्माण गर्न सक्ने व्यक्तिलाई पनि नेतृत्वले हेर्नुपर्छ।

एमालेका भुइँ कार्यकर्ताले धेरैपटक पार्टीलाई संकटबाट जोगाएका छन्। विभाजनको समयमा संगठन जोगाउनेदेखि कठिन निर्वाचनमा मतदातासँग सम्बन्ध कायम राख्नेसम्म उनीहरूको भूमिका महत्त्वपूर्ण रहँदै आएको छ। त्यसैले अहिले उनीहरूबाट फेरि त्याग र धैर्य मात्र माग्ने होइन, नेतृत्वले पनि उनीहरूको विश्वासको मूल्य बुझ्नुपर्ने समय हो।

पार्टीलाई कमजोर बनाउने सबैभन्दा ठूलो खतरा बाहिरबाट आउने चुनौती मात्र होइन, भित्रैबाट बढ्ने अविश्वास हो। गुटबन्दी, घेराबन्दी, अवसरवाद, चाकडी र भजन संस्कृतिले भुइँ कार्यकर्तालाई नेतृत्वबाट टाढा बनायो भने संगठनको बाहिरी आकार ठूलो भए पनि राजनीतिक शक्ति कमजोर हुँदै जान्छ। त्यसैले पुनर्जागरणको पहिलो शर्त नै कार्यकर्ता र नेतृत्वबीचको विश्वास पुनर्निर्माण हुनुपर्छ।

अबको निर्वाचन एमालेका लागि केवल चुनावी प्रतिस्पर्धा होइन; यो पार्टीले आफ्नो राजनीतिक विश्वसनीयता, संगठनात्मक क्षमता र जनविश्वास पुनः पुष्टि गर्ने परीक्षा पनि हो। त्यो परीक्षा निर्वाचनको दिन मात्र हुने छैन। त्यसको परिणाम आजबाट सुरु हुने पार्टीभित्रको व्यवहार, संगठन निर्माण, नेतृत्व संस्कार र जनसम्बन्धले निर्धारण गर्नेछ।

अन्ततः एमालेको भविष्य कुनै एक व्यक्ति, गुट वा समूहले मात्र निर्धारण गर्ने होइन। यसको भविष्य भुइँ कार्यकर्ताको विश्वास, पार्टीको एकता, नेतृत्वको निर्णय क्षमता र जनतासँगको सम्बन्धले निर्धारण गर्नेछ। भुइँ कार्यकर्ताले पार्टी जोगाउँदै आएका छन्; अब नेतृत्वको जिम्मेवारी उनीहरूको विश्वास जोगाउँदै पार्टीको पुनर्जागरणलाई वास्तविक राजनीतिक रूपान्तरणमा बदल्नु हो।