सामाजिक सञ्जालमा सभ्यता हराउँदै

मानिस चेतनशील प्राणी हो। उसमा सोच्ने, बुझ्ने र विश्लेषण गर्ने क्षमता हुन्छ। यही क्षमताका कारण समाज अगाडि बढेको छ, विज्ञान र प्रविधिको विकास भएको छ, र सभ्यताको निर्माण सम्भव भएको छ। तर यही चेतनशीलता भित्र अर्को महत्वपूर्ण पक्ष पनि हुन्छ—फरक–फरक विचार। संसारमा कुनै पनि दुई व्यक्तिको सोच पूर्ण रूपमा मिल्दैन। कसैले कुनै कुरा सही ठान्छ भने अर्कोले त्यही कुरालाई गलत मान्न सक्छ। यही विविधता नै समाजको वास्तविक सुन्दरता हो।
तर पछिल्लो समय सामाजिक सञ्जालको बढ्दो प्रयोगसँगै एक चिन्ताजनक प्रवृत्ति देखिन थालेको छ। मानिसहरूले आफूलाई मन नपर्ने विचार देख्ने बित्तिकै शान्त रूपमा असहमति जनाउने वा तर्क गर्ने सट्टा गाली–गलौज, अपमान र व्यक्तिगत आक्रमणमा उत्रिने गरेका छन्। यस्तो व्यवहारले संवादको स्तर गिराउनुका साथै समाजमा द्वेष, असहिष्णुता र विभाजन बढाउँछ।
सामाजिक सञ्जालले अभिव्यक्तिको ठूलो स्वतन्त्रता दिएको छ, तर स्वतन्त्रतासँगै जिम्मेवारी पनि आउँछ। दुर्भाग्यवश, धेरैले स्वतन्त्रताको प्रयोग त गरिरहेका छन्, तर जिम्मेवारीलाई बेवास्ता गरिरहेका छन्। असहमति हुनु स्वाभाविक हो, तर त्यसलाई सभ्य तरिकाले व्यक्त गर्नु आवश्यक हुन्छ। तर्क गर्न सकिन्छ, बहस गर्न सकिन्छ, तर गाली गरेर कसैलाई चुप गराउने प्रयास न त उचित हो, न प्रभावकारी।
“यो कहिलेसम्म सहनु पर्ने?” भन्ने प्रश्न स्वाभाविक र आवश्यक दुवै हो। यस्तो व्यवहारलाई सहेर बसिरहनु पर्ने बाध्यता छैन। तर यसको समाधान आक्रोशले होइन, संयम र सचेतनताले मात्र सम्भव हुन्छ। यदि हामी पनि गालीको जवाफ गालीले दिन थाल्यौं भने समस्या झन् जटिल बन्छ।
त्यसैले परिवर्तन व्यक्तिगत स्तरबाट सुरु हुनुपर्छ। सामाजिक सञ्जालमा कुनै कुरा देख्दा तुरुन्त प्रतिक्रिया दिनुभन्दा एकछिन सोच्नु बुद्धिमानी हुन्छ। आवश्यक परे त्यस्ता व्यक्तिलाई बेवास्ता गर्नु, ब्लक वा रिपोर्ट गर्नु उचित उपाय हुन सक्छ। साथै, आफूले भने सधैं सभ्य, सम्मानजनक र तर्कसंगत भाषा प्रयोग गर्नु जरुरी छ।
परिवार र शिक्षण संस्थाहरूले पनि सहिष्णुता, सम्मान र सभ्य संवादको संस्कार विकास गराउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। यदि नयाँ पुस्ताले यी मूल्यहरू आत्मसात् गर्यो भने भविष्यमा यस्तो समस्या स्वतः कम हुँदै जान्छ।
कानुनी दृष्टिले पनि गाली–गलौज, मानहानि र धम्की जस्ता कार्यहरू अपराध अन्तर्गत पर्न सक्छन्। आवश्यक परे कानुनी बाटो अपनाउन सकिन्छ। तर दीर्घकालीन समाधानका लागि सामाजिक चेतना र जिम्मेवार व्यवहार अनिवार्य हुन्छ।
अन्ततः, विचार फरक हुनु समस्या होइन, तर त्यसलाई व्यक्त गर्ने तरिका महत्वपूर्ण हो। यदि हामीले फरक विचारलाई अवसरका रूपमा लिएर सिक्ने र बुझ्ने प्रयास गर्यौं भने समाज अझ समृद्ध बन्न सक्छ। तर यदि त्यसलाई द्वेषमा बदल्यौं भने केवल नकारात्मकता मात्र फैलिन्छ।
यसैले, यस्तो अवस्था कहिलेसम्म रहन्छ भन्ने कुरा धेरै हदसम्म हामी आफैंमा निर्भर छ। जब प्रत्येक व्यक्ति जिम्मेवार, संयमी र सम्मानजनक व्यवहार गर्न थाल्छ, तब समाज पनि क्रमशः सकारात्मक दिशातर्फ अघि