आजको सूचना प्रविधिको युगमा मिडियाको स्वरूप तीव्र रूपमा परिवर्तन हुँदै गएको छ। फेसबुक, युट्युब र अन्य सामाजिक सञ्जालले सूचना प्रवाहलाई सहज, छरितो र पहुँचयोग्य बनाएका छन्। यो परिवर्तन आफैंमा सकारात्मक हो किनकि यसले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतालाई बलियो बनाएको छ। तर, यही स्वतन्त्रताको नाममा बढ्दो अव्यवस्था भने चिन्ताको विषय बन्दै गएको छ।
नेपालमा मिडिया सञ्चालन कुनै खेल होइन। यसको लागि कानुनी प्रक्रिया, दर्ता, कर तिर्ने दायित्व, र निश्चित मापदण्डहरू पूरा गर्नुपर्छ। कम्पनी दर्तादेखि लिएर पान वा भ्याट सूचना तथा प्रसारण विभागमा दर्ता, र स्थानीय तहमा व्यवसाय दर्ता यी सबै प्रक्रिया पार गरेर मात्र एउटा मिडियाले वैधानिक मान्यता पाउँछ। यसले मिडियालाई उत्तरदायी, पारदर्शी र विश्वसनीय बनाउँछ।
तर पछिल्लो समय सामाजिक सञ्जालमा देखिएको प्रवृत्ति फरक छ। धेरैले कुनै पनि कानुनी प्रक्रिया पूरा नगरी फेसबुक पेज खोलेर आफूलाई “मिडिया” वा “पत्रकार”को रूपमा प्रस्तुत गरिरहेका छन्। उनीहरूलाई न कर तिर्नुपर्ने बाध्यता छ, न कुनै निकायप्रति उत्तरदायी हुनुपर्ने दायित्व। यस्तो अवस्थामा उनीहरूले जस्तोसुकै सामग्री प्रकाशित गरे पनि त्यसको जिम्मेवारी कसले लिने भन्ने प्रश्न उठ्छ।
यसले दुईवटा गम्भीर समस्या जन्माएको छ। पहिलो, गलत सूचना र अप्रमाणित समाचारको प्रसार। दोस्रो, वैधानिक रूपमा सञ्चालन भइरहेका मिडियामाथि अन्याय। जसले नियम पालना गरेर कर तिर्छन्, कर्मचारी राख्छन् र व्यावसायिक रूपमा काम गर्छन्, उनीहरू प्रतिस्पर्धामा कमजोर बन्दै गएका छन्। किनकि अवैधानिक रूपमा चल्ने डिजिटल पेजहरूले कुनै लागत वा दायित्व बिना नै बजार कब्जा गरिरहेका छन्।
विज्ञापन बजारमा पनि यही असन्तुलन देखिएको छ। धेरै विज्ञापनदाताहरूले सस्तो र सजिलो पहुँचको नाममा यस्ता दर्ता नभएका पेजहरूलाई प्राथमिकता दिन थालेका छन्। यसले न केवल कानुनी मिडियाको आर्थिक अवस्था कमजोर बनाएको छ, तर समग्र पत्रकारिता क्षेत्रको विश्वसनीयतामा समेत असर पारेको छ।
अब प्रश्न उठ्छ समाधान के हो?
सबैभन्दा पहिले, सरकारले डिजिटल मिडियालाई स्पष्ट रूपमा परिभाषित गर्दै दर्ता र नियमनको दायरा भित्र ल्याउनुपर्छ। अनलाइन प्लेटफर्महरूलाई पनि कानुनी रूपमा दर्ता अनिवार्य गरिनुपर्छ। दोस्रो, विज्ञापनदाताहरूले दर्ता भएका र विश्वसनीय मिडियालाई मात्र प्राथमिकता दिनुपर्ने नीति अपनाउनुपर्छ। तेस्रो, आम नागरिकले पनि सूचना उपभोग गर्दा स्रोतको विश्वसनीयता पहिचान गर्ने बानी विकास गर्नुपर्छ।
अन्तत मिडिया केवल सूचना दिने माध्यम मात्र होइन—यो समाजको ऐना हो। यदि ऐनै धमिलो भयो भने समाजले आफैंलाई स्पष्ट रूपमा देख्न सक्दैन। त्यसैले डिजिटल मिडियाको स्वतन्त्रता आवश्यक छ, तर त्यो स्वतन्त्रता जिम्मेवारी र नियमभित्र हुनुपर्छ।
मिडिया भनेको केवल प्लेटफर्म होइन, विश्वास र उत्तरदायित्वको प्रतिबिम्ब हो।
साभार
